طلا در مسیر درمان سرطان؛ از دل گیاه تا نانوذرات دارویی نوین
در مرزهای نوین علم، جایی که فناوری نانو با دانش گیاهان دارویی تلاقی میکند، افقهای تازهای برای درمان بیماریهای پیچیده گشوده میشود. پژوهشگران ایرانی در سالهای اخیر کوشیدهاند با بهره گیری از روشهای سبز، راهکارهایی ایمن تر و هدفمند تر برای مقابله با سرطان ارائه دهند. در همین راستا، یکی از اعضای هیئت علمی گروه شیمی دارویی دانشکده داروسازی، از دستاوردی سخن میگوید که میتواند گامی مؤثر در توسعه درمانهای نوین ضد سرطان باشد.
دکتر حجت صادقی علیآبادی، استاد پایه ۴۷ گروه شیمی دارویی، در گفتوگو با خبرنگار گروه ترجمان دانش وابسته به معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، از دستیابی به روشی نوین در سنتز نانوذرات طلا با استفاده از عصارههای گیاهی خبر داد و اعلام کرد: این نانوذرات در مقایسه با ترکیبات مشابه، اثرات قوی تری در از بین بردن سلولهای سرطانی از خود نشان دادهاند.
وی در تشریح این طرح پژوهشی اظهار داشت: تمرکز اصلی فعالیتهای تحقیقاتی ما طی سالهای گذشته، بر شناسایی و توسعه ترکیبات شیمیایی و طبیعی مؤثر بر مهار رشد سلولهای سرطانی بوده است. در همین چارچوب، اخیراً به سراغ فناوری نانو و به ویژه سنتز زیستی نانوذرات رفتیم؛ رویکردی که با حذف مواد شیمیایی مضر، امکان تولید ترکیباتی ایمن تر را فراهم میکند.
این استاد پژوهشگر با اشاره به اهمیت سنتز سبزافزود: در این پروژه، نانوذرات طلا با استفاده از عصاره سه گیاه دارویی شامل افسنطین، اسفند و شاه توت تهیه شد. این گیاهان به دلیل دارا بودن ترکیبات زیست فعال و انتی اکسیدان، علاوه بر ایفای نقش در فرآیند تولید نانوذرات، خود نیز دارای خواص ضدسرطانی بالقوه هستند.
به گفته این پژوهشگر، عصارههای گیاهی در این فرآیند سه نقش کلیدی ایفا میکنند: نخست بهعنوان عامل کاهنده برای تبدیل یونهای طلا به نانوذرات، دوم بهعنوان عامل پوشاننده برای افزایش کارایی زیستی و در نهایت بهعنوان عامل پایدارکننده برای جلوگیری از تجمع ذرات و حفظ اندازه نانومتری آنها.
دکترصادقی علیآبادی با بیان اینکه ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی نانوذرات تولید شده به دقت مورد ارزیابی قرار گرفته است، ادامه داد: با استفاده از روشهایی مانند طیفسنجی فرابنفش-مرئی، مادون قرمز، میکروسکوپ الکترونی و اندازهگیری پتانسیل زتا، موفق شدیم تشکیل نانوذراتی یکنواخت، پایدار و با اندازه کمتر از ۲۰۰ نانومتر را تأیید کنیم.
وی در ادامه به نتایج زیستی این پژوهش اشاره کرد و گفت: برای بررسی کارایی ضدسرطانی، نانوذرات سنتزشده بر روی چند رده سلولی شامل سرطان پستان، تخمدان، کولون و دهانه رحم آزمایش شدند. نتایج حاصل از آزمون MTT نشان داد که این نانوذرات در مقایسه با عصارههای گیاهی یا نانوذرات طلا به تنهایی، اثر سمیت سلولی بیشتری دارند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اهمیت مکانیسم اثر افزود: بررسیهای تکمیلی با استفاده از فلوسایتومتری نشان داد که مرگ سلولی القا شده عمدتاً از مسیر آپوپتوز، یعنی مرگ برنامه ریزیشده سلولی، صورت میگیرد. این ویژگی از منظر درمانی حائز اهمیت است، زیرا نسبت به نکروز، آسیب کمتری به بافتهای سالم وارد میکند.
وی همچنین خاطرنشان کرد: در میان گیاهان مورد استفاده، عصاره اسفند بیشترین اثر تقویتکننده را بر سمیت سلولی نانوذرات نشان داد که احتمالاً به دلیل وجود آلکالوئیدهای فعال در این گیاه است. پس از آن، افسنطین و شاه توت در رتبههای بعدی قرار گرفتند. همچنین از نظر نوع سلول، بیشترین تأثیر بر سلولهای سرطان دهانه رحم و تخمدان مشاهده شد، در حالی که سلولهای سرطان پستان مقاومت بیشتری نشان دادند.
دکتر صادقی علیآبادی با اشاره به چالشهای اجرایی این پروژه گفت: اجرای این طرح به دلیل هزینه بالای مواد اولیه، به ویژه ترکیبات طلا، و نیز پیچیدگی طراحی فرمولاسیونهای بهینه، با دشواریهایی همراه بود. با این حال، تلاش مستمر تیم پژوهشی و همکاری چند جانبه میان دانشجویان و اساتید، منجر به دستیابی به نتایج قابل توجهی شد.
وی در بخش دیگری از این گفتوگو با اشاره به نقش رسانهها در تبیین دستاوردهای علمی تأکید کرد: یکی از چالشهای مهم در فضای علمی کشور، فاصله میان تولید دانش در دانشگاهها و آگاهی عمومی جامعه است. رسانهها میتوانند با روایت دقیق، مستند و قابل فهم از پژوهشها، این فاصله را کاهش دهند و نشان دهند که فعالیتهای علمی چگونه در زندگی روزمره مردم اثرگذار است. اطلاعرسانی هدفمند، علاوه بر افزایش امید اجتماعی، میتواند به جهتدهی صحیح سرمایهگذاریها و تقویت انگیزه پژوهشگران نیز کمک کند.
این استاد دانشگاه همچنین در توصیه به دانشجویان، بهویژه در مقاطع تحصیلات تکمیلی، گفت: پایاننامهها نباید صرفاً بهعنوان یک الزام آموزشی تلقی شوند، بلکه میتوانند نقطه آغاز مسیرهای پژوهشی عمیقتر باشند. دانشجویان لازم است با مطالعه دقیق پیشینه تحقیقات، شناسایی خلأهای علمی و تعامل نزدیک با اساتید، پروژههایی را دنبال کنند که قابلیت توسعه و کاربرد داشته باشند. بسیاری از دستاوردهای بزرگ علمی، حاصل تکمیل و امتداد همین پژوهشهای به ظاهر محدود بوده است.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت تداوم چنین پژوهشهایی تصریح کرد: این دستاورد میتواند زمینه ساز توسعه داروهای هدفمند تر ضد سرطان باشد، اما برای ورود به مراحل بالینی، نیازمند مطالعات گسترده تر، حمایتهای پژوهشی و همافزایی میان دانشگاه، صنعت و رسانه هستیم.
